बजार बढ्नमा लगानीकर्ताको व्यवहार पनि सच्चिनु पर्छ

होमनाथ गैरे
२०६५ भदौ १५ मा १ हजार १ सय ७५ पुगेको नेप्से परिसूचक लगातार घटेर अहिले ३ सयको हाराहारीमा छ । यो विगत साढे ५ वर्ष यताकै न्यून तह हो । यसबाट आमलगानीकर्तालाई भएको पीडा मापन गर्ने परिसूचक हुने हो भने त्यसको रेखाचित्र नेप्सेको भन्दा धेरै तल हुने थियो । तथापि बजार साचालक नियामक निकाय तथा अन्य सरोकारवालाहरुको ध्यान यसतर्फ जान सकेको छैन । फलस्वरुप नेप्सेले एकपछि अर्को टेवा तोड्दै यो तहसम्म आएको हो । 
नेपाली लगानीकर्तामा पनि बजार बुलिश हुँदा अझै बढ्छ र बियरिश हुँदा अझै तल जान्छ भन्ने मानसिकता रहेको पाइन्छ । ३ वर्षपहिले बैङ्क अफ काठमाण्डूको शेयरमूल्य रु। २ हजारको हाराहारीमा पुग्दा यो २ हजार ८ सय पुग्छ भनेर थप शेयर खरीद गर्ने पनि थिए । त्यसैगरी अहिले अन्नपूर्ण विकास बैङ्कलगायतका कम्पनीको शेयर बजारमूल्य किताबी मूल्यभन्दा कम हुँदासमेत हल्लाको भरमा शेयर विक्री गर्ने पनि छन् । शेयर बजारमा यस प्रकारको व्यवहार कुनै पनि हालतमा सकारात्मक वा विवेकपूर्ण होइन । यस्तो कार्य बजारमा अरु लोभी भएको समयमा आफू डराउनु र अरु डराएको समयमा आफू लोभी भएर शेयर खरीद गर्नु भन्ने मान्यतासँग पनि मेल खाँदैन । माथिको दृष्टान्तले नेपाली शेयर लगानीकर्ताहरुले शेयर कारोबारका स्थापित नियम नबुझेको वा बुझे पनि त्यसको सही उपयोग नगरेको देखिन्छ । यस्ता स्थापित मान्यता वा सिद्धान्तको अनुशरण गर्न सकेमा कारोबार सफल हुने सम्भावना धेरै हुन्छ वा अनपेक्षित नोक्सानबाट पनि बच्न सकिन्छ ।
त्यसरी बजारका आधारभूत मान्यतालाई पनि बेवास्ता गर्ने अनि राष्ट्र बैङ्क सरकार वा धितोपत्र बोर्डलाई बाजा बजाएर बजार घटाए भन्ने तर्क कुनै पनि अर्थमा जायज छैन । शेयरको मूल्य अवश्य पनि देशको राजनीतिक अवस्था ब्याजदर तथा सूचीकृत कम्पनीहरुले प्रदान गर्ने प्रतिफलमा भर पर्छ । तर ती तत्वहरु पनि आफै प्रकट वा परिवर्तन हुँदैनन् । लगानीकर्ता बजार साचालक बजार निर्माता नियामक निकायका साथै सरकारीनीति तथा कि्रयाकलापले ती तत्वहरुलाई निर्धारण गर्छन् । त्यसमा पनि सबैभन्दा महतत्वपूर्ण भूमिका लगानीकर्ताको हुन्छ । किनभने शेयर बजार खुला बजार नीतिमा आधारित हुन्छ जहाँ बजार सहभागी मार्केट पार्टिसिपेण्टहरु सार्वभौम हुन्छन् । उनीहरुका गतिविधि वा कि्रयाकलापले बजार साचालक तथा नियामकहरुलाई निर्देशित गरेको हुन्छ । शेयर बजारको हकमा लगानीकर्तालाई सार्वभौम मानिन्छ र उनीहरुको गतिविधिको अनुगमन तथा नियमन गर्ने कार्य नियामक निकायको हो । 
तर उनीहरुले व्बिशव्यापी रुपमा स्थापित मान्यतालाई लत्याएर गतिविधिहरु गरे लगानी व्यवस्थापनका सामान्य सिद्धान्तलाई पनि वास्ता नगरी अन्धाधुन्ध लगानी गरे र आफ्नो जोखिम बहन गर्न सक्ने क्षमताको मूल्याङ्कन नै नगरी ऋण लिएर लगानी गर्दै गए भने स्वचालित बजार प्रणालीले प्रभावकारी रुपमा काम गर्न सक्दैन । त्यस्तो अवस्थालाई अर्थशास्त्रमा बजार असफलता मार्केट फेलियर भनिन्छ र त्यसको नकारात्मक असर अर्थतन्त्रमा फैलिन नदिन वा अर्थतन्त्रलाई सम्भावित सङ्कटबाट जोगाउन नियामक निकायहरुले हस्तक्षेप गरेर सहभागीको व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्नुपर्ने हुन्छ । नियामकले चाल्ने पहिलो कदम भनेको बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरुको लगानीमा सीमानिर्धारण गर्ने र ब्याजदरमा कडाइ गर्ने हो । त्यसको असर शेयर बजारमा दुईओटा बाटो भएर पर्छ । पहिलो समग्र वित्तीय क्षेत्रको लगानी सङ्कुचित हुन जाने हुनाले बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरुले शेयर सुरक्षण राखेर दिने मार्जिन प्रकृितको कर्जा कम गर्छन् । दोस्रो कर्जा दिइहाले पनि पहिलेको भन्दा महँगो पर्न जान्छ । यसले अल्पकालीन ऋण लिएर शेयर बजारमा चलखेल गर्नेहरुलाई निरुत्साहित गर्छ र विस्तारै बजार ओरालो लाग्न थाल्छ । 
तेस्रो वित्तीय बजारमा कर्जा महँगो भएपछि शेयर बजारमा सूचीकृत कम्पनीहरुको कोषको लागत बढ्न जान्छ । फलस्वरुप उनीहरुको अपेक्षित प्रतिफल कम हुन्छ र पहिले आकर्षक मानिएका परियोजनाहरु अब लाभदायक पनि नहुन सक्छन् । त्यसबाट उनीहरुको व्यवसाय विस्तार हुन सक्दैन वा सङ्कुचित हुन पुग्छ । त्यसको प्रत्यक्ष असर सबैभन्दा पहिले कम्पनीको नाफा वा लगानीकर्ताको प्रतिफलमा पर्छ भने समग्र अर्थतन्त्रको रोजगारी तथा आयस्तरमा समेत सङ्कुचनकारी प्रभाव देखिन सक्छ । यसले पनि शेयरमूल्य घटाउनमा सहयोगी भूमिका खेल्छ । यसले शेयर धितो राखेर लिएको ऋणको साँवाब्याज तिर्न गाह्रो भइरहेका लगानीकर्तालाई मार्जिन कलको थप भारी बोकाउँछ । फलस्वरुप शेयरमा विक्रीको चाप बढ्दै जान्छ र बजार थप ओरालो लाग्दै जान्छ । यसले वित्तीय बजारमा मुद्राको परिचालन कम गराउँछ जसको प्रत्यक्ष प्रभाव बैङ्किङ प्रणालीको साख सृजना गर्ने क्षमता घटाउँछ र प्रणालीमा लगानीयोग्य तरलताको अभाव हुँदै जान्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा भने शेयर लगानीकर्तादेखि बैङ्कर तथा विश्लेषकको रुपमा गनिएकाहरुले समेत सरकार राष्ट्र बैङ्क तथा धितोपत्र बोर्डलगायत नियामक निकायहरुको गलत नीतिका कारण बजारमा तरलता अभाव भएको र त्यसको नकारात्मक असर शेयर बजारमा परेको भन्दै आएका छन् । शेयर बजार अहिलेको अवस्थामा आउनुमा बजारका सहभागी वा लगानीकर्ताहरुको कुनै पनि भूमिका नभएको उनीहरुको बुझाइ छ । विगतमा लगानीकर्ताहरुका व्यवहार केकस्ता थिए त्यसमा के कमजोरी थियो र नियामक निकायले किन उनीहरुको व्यवहारमा अङ्कुश लगाउन नयाँ नीति तथा निर्देशिकाहरु जारी गर्नुपर् यो भन्ने विषयमा कसैको ध्यान गएको देखिँदैन । यो यथार्थतालाई बिसे्रर उनीहरुले ३÷४ वर्षपहिले शेयर बजार उच्चतहमा पुगेको समयमा नियामकहरुले विभिन्न प्रचारबाजी गरेर बाजा बजाएर बजार घटाएको तर अहिले बजार न्यून तहमा आउँदा पनि केही सुधारका उपायहरु नअपनाएको आरोप लगाउँदै आएका छन् ।
अहिले पनि सरकार तथा नियामक निकायहरुले पूँजीबजार सुधारका लागि विभिन्न सकारात्मक कार्यक्रम ल्याइरहेका छन् । अन्तरराष्ट्रिय मापदण्डअनुसार खुकुलो गर्न नमिल्ने र स्रोत खुलाउनुपर्नेबाहेक मार्जिन लेण्डिङलाई सजिलो बनाउने तथा मार्जिन कल गर्ने समयावधि लम्ब्याउनेदेखि लिएर पूँजीगत लाभकर घटाउनेलगायत कार्य गरिरहेका छन् । यस्ता नीतिगत परिवर्तनको प्रभाव बजारमा देखिन केही समय लाग्छ । व्यापारचक्रको सिद्धान्तअनुसार कुनै पनि व्यवसायले एक निश्चित चरण पार गरिसकेपछि अर्को चरणमा प्रवेश गर्न कम्तीमा पनि १ वर्ष लाग्छ । अर्थतन्त्र वा शेयर बजारले अङ्ग्रेजी अक्षर ुभीु आकारमा दिशा परिवर्तन गर्न सक्दैन यसले सधै ुयूु आकार बनाएर आफ्नो प्रवृत्ति बदल्ने गर्छ । त्यसमा पनि लगानीकर्ताको व्यवहारले प्रमुख भूमिका खेलेको हुन्छ । यस्ता आधारभूत कुराको समेत ख्याल नगरी आजको भोलि बजार बढेन भनेर कोलाहल गर्नु उचित हुँदैन । 
अहिले नेपाली शेयर बजार प्राविधिक रुपमा निकै तल आइसकेको छ । अधिकांश कम्पनीको शेयरमूल्य किताबी मूल्यभन्दा पनि कममा किनबेच भएका छन् । नियामक निकायबाट पनि सहज र खुकुला नीतिहरु घोषणा भएका छन् । यस्तो बेलामा लगानीकर्ताहरुले बजारका स्थापित मान्यताको पालना गर्दै विवेकपूर्ण व्यवहार गर्ने हो भने बजार स्वाभाविक रुपमा नै उकालो लाग्ने देखिन्छ । यसका लागि उनीहरुले विगतका गल्ती तथा कमजोरीबाट पाठ सिकेर आफ्नो व्यवहार सुधार्न भने जरुरी छ ।